Vòng đời một con ong dú, so với ong mật và các loài

Thử hình dung một con ong thợ ong dú vừa cắn thủng nắp bọng chui ra. Thân nó còn nhạt màu, cánh chưa cứng, chưa biết mùi hoa là gì. Vài tuần sau, chính con ong ấy sẽ là kẻ bay xa nhất, mang phấn về cho những bọng trứng nó chưa từng gặp. Đời một con ong ngắn, nhưng nó chạy qua đủ mọi vị trí trong tổ.

Đi theo đời con ong ấy, rồi đặt nó cạnh ong mật và cạnh các loài ong dú khác, sẽ thấy rõ vì sao đàn ong dú bền và vì sao nhìn tổ phải nhìn khác ong mật.

Đời một con ong thợ, kể theo thứ tự

Trước khi chào đời

Trước khi có nó, các chị ong thợ đã dựng sẵn một bọng sáp và đổ đầy phấn trộn mật. Chúa đẻ một quả trứng lên trên, bọng được đóng lại. Trứng nở thành ấu trùng, ăn dần phần thức ăn đó, hoá nhộng, rồi thành ong. Suốt chặng này nó ở một mình trong bọng tối, không ai thăm.

Những ngày đầu trong tổ

Mới ra, nó làm việc nhà: tiết sáp, trộn với nhựa cây thành keo, dựng bọng mới cho lứa sau, dọn bọng cũ, sưởi ấm cụm trứng. Lúc này nó gần như không ra khỏi tổ.

Tập bay và canh cửa

Đến một ngày nắng, nó cùng một đám ong cùng lứa bay vòng vòng trước cửa tổ để nhớ đường. Người nuôi gọi đó là ong non tập bay. Sau đó có thời gian nó đứng ở ống cửa, đánh hơi từng con ong về, đuổi ong lạ và kiến.

Ong kiếm ăn

Chặng cuối, nó bay đi lấy phấn, mật, nhựa cây và nước. Đây là việc hao người nhất: mưa, gió mạnh, nhện, chim, thuốc xịt đều có thể khiến nó không về. Khi nó mất đi, đã có lứa ong non khác sẵn sàng thế chỗ. Cả đàn vì thế không già theo bất kỳ con ong nào.

Đặt cạnh ong mật: giống ít, khác nhiều

Chính vì bọng ong dú dùng một lần rồi bỏ, cụm trứng của đàn khoẻ luôn thay đổi hình dạng. Ai từng nuôi ong mật chuyển sang ong dú hay bỡ ngỡ ở chỗ này.

Các loài ong dú: cùng vòng đời, khác hình tổ

Ở nước ta có nhiều loài ong dú, khác nhau về cỡ thân, màu sắc, kiểu ống cửa và cách xếp cụm trứng. Có loài dựng bọng thành từng tầng ngang chồng lên nhau, có loài xếp thành chùm lổn nhổn như chùm nho. Mật của loài thân to thường được trữ trong bầu to hơn. Những khác biệt đó làm hình tổ khác nhau, nhưng vòng đời bên trong vẫn chung một trình tự: bọng kín, ấu trùng tự ăn, ong non làm việc trong, ong già bay ra.

Muốn phân biệt từng loài qua ống cửa và hình thân, xem chuyên mục Các loài ong dú của trang.

Chúa và chúa tơ: người giữ nhịp

Chúa đã giao phối thường bụng to, đi chậm và hầu như không rời tổ. Song song, nhiều đàn nuôi sẵn vài bọng chúa to hơn bọng thường. Chúa tơ ra đời chủ yếu để dự phòng; khi chúa cũ mất hoặc khi người nuôi tách đàn, một chúa tơ sẽ được đàn chấp nhận. Đây là khác biệt lớn với ong mật, vốn chỉ dựng mũ chúa khi cần.

Hiểu vòng đời để chọn tổ

Khi đã nắm đời một con ong, việc chọn tổ trở nên rõ hơn nhiều:

• Nhìn trưa nắng: có đám ong non bay vòng trước cửa là chúa đang đẻ.
• Nhìn cửa: ong về mang phấn ở chân là đàn đang nuôi con.
• Nếu được mở: cụm trứng có đầu bọng mới màu sáng là đàn đang làm mới.
• Bầu mật đầy mà không có bọng mới là dấu hiệu nên nghi, không phải dấu hiệu tốt.

Mấy lỗi hay gặp khi xem tổ được gom ở chuyên mục Sai lầm khi mua.

Muốn thấy tận mắt thì nên đi đâu

Đọc về vòng đời là một chuyện, đứng cạnh thùng nhìn ong non tập bay là chuyện khác. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi ong dú trong thùng, có tổ giống tách từ đàn nuôi sẵn, mật ong dú, các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật. Người thích tìm hiểu có thể đặt tour tham quan tại trại để được chỉ cụm trứng, bầu mật và bọng chúa ngoài đời thật.

Câu hỏi thường gặp