Tập tính các loài ong dú trên thế giới và ở VN

Nhìn rộng ra ngoài Việt Nam, ong dú thuộc nhóm ong không ngòi đốt, sống khắp vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới: Đông Nam Á, Nam Á, châu Phi, Úc và Trung, Nam Mỹ. Nhóm này có hàng trăm loài, từ loài bé hơn hạt gạo đến loài to gần bằng ong mật. Đặt các loài cạnh nhau, người ta thấy chúng giải cùng một bài toán sinh tồn theo những cách rất khác nhau.

Hiểu bức tranh lớn ấy giúp người nuôi ở Việt Nam đỡ nhầm khi đọc tài liệu nước ngoài, và biết tập tính nào là của chung cả nhóm, tập tính nào chỉ riêng một loài.

Những điểm chung của cả nhóm

Dù khác nhau đến đâu, các loài ong không ngòi đốt đều chia sẻ vài đặc điểm nền tảng:

• Ngòi đốt tiêu biến: không loài nào dùng ngòi để tự vệ.
• Tổ trong hốc kín: làm tổ trong khoảng rỗng có sẵn, bịt lại bằng hỗn hợp sáp và nhựa cây, gọi chung là keo ong.
• Bình chứa riêng: mật và phấn được trữ trong các bình sáp tròn, tách khỏi khu ổ trứng, chứ không trữ trong lỗ lục giác như ong mật.
• Nhân đàn từ từ: đàn mới được dựng dần, ong thợ qua lại giữa tổ cũ và tổ mới một thời gian, không có cảnh cả bầy bay đi trong một buổi.

Bảng so sánh tập tính theo nhóm

Một ví dụ đáng nhớ: ở châu Mỹ có nhóm loài khi bị động tiết ra chất gây rát da, nên dân địa phương gọi là «ong lửa». Nghe tên này nhiều người tưởng ong dú nguy hiểm, nhưng đó là tập tính riêng của vài loài ở xa, không phải điều người nuôi ở Việt Nam gặp.

Kiếm ăn: đi lẻ hay đi theo bầy

Ong mật nổi tiếng với điệu nhảy báo nguồn hoa. Ong không ngòi đốt không nhảy, nhưng nhiều loài có cách riêng để rủ nhau:

1. Đánh dấu mùi: một số loài để lại dấu mùi trên đường bay hoặc trên cây hoa, đồng đàn lần theo.
2. Chạy vòng trong tổ: ong mang mồi về chạy lăng xăng, phát tiếng rung, làm đồng đàn hưng phấn ra ngoài tìm.
3. Đi lẻ: nhiều loài nhỏ mỗi con tự tìm hoa, không tranh giành với ai.

Hệ quả cho người nuôi: loài đi theo bầy có thể dồn về một bụi hoa gần, loài đi lẻ thì rải đều quanh vườn. Trồng hoa nhiều tầng, nở rải rác quanh năm hợp với cả hai kiểu.

Những loài người Việt hay nuôi đứng ở đâu

Các loài ong dú phổ biến ở Việt Nam thường thuộc nhóm thân nhỏ đến vừa, tổ vừa phải, mật ít nhưng đặc trưng. Phần lớn khá hiền, một số loài hay bu khi mở thùng. Chúng chịu nóng tốt, cần giữ ấm và khô khi trời rét hoặc mưa dầm. Chi tiết nhận dạng từng loài có ở chuyên mục Các loài ong dú.

Một lưu ý khi đọc video, sách nước ngoài: lượng mật, cỡ thùng, cách chia tầng thùng của một loài ở Úc hay Brazil có thể không hợp với loài ở Việt Nam. Hãy hỏi tên loài trước khi áp dụng.

Đi từ hiểu biết sang thực hành

Đọc về thế giới ong dú là một chuyện, chọn được tổ hợp với khí hậu và vườn nhà mình là chuyện khác. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi các loài ong dú bản địa quen với điều kiện trong nước, có tổ giống, mật ong dú, son dưỡng môi từ sáp ong dú và hộp quà mật; xem thêm tại ongquy.com. Trước khi mua, nên đọc chuyên mục Sai lầm khi mua để biết những chỗ người mới hay vấp.

Câu hỏi thường gặp