Thế giới ong dú: hàng trăm loài, Việt Nam chỉ là một góc

Ở Việt Nam, người ta gọi chúng là ong dú, ong muỗi, ong đen tuỳ nơi. Ở Mexico, người Maya nuôi chúng từ trước khi người châu Âu tới. Ở Úc, người làm vườn đặt thùng nuôi trong sân nhà ở Brisbane. Tất cả đều là ong không ngòi đốt, một nhóm ong cổ xưa sống rải khắp vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới trên thế giới.

Đứng từ bức tranh rộng đó nhìn về, câu hỏi «ong dú có mấy loài» tự có lời đáp: rất nhiều, và những gì ta gặp ở Việt Nam chỉ là một phần nhỏ.

Một tộc ong cũ hơn ta tưởng

Trong giới phân loại, ong không ngòi đốt được xếp chung thành một tộc, cùng họ với ong mật và ong nghệ. Ngòi của chúng đã thoái hoá đến mức không dùng để đốt được, nên chúng tự vệ bằng cách khác: bu kín kẻ xâm nhập, cắn nhẹ, dùng nhựa dính bịt cửa tổ.

Điểm chung của cả tộc là sống thành đàn có chúa, làm tổ trong khoang kín, dự trữ mật và phấn trong những bầu sáp trộn nhựa cây thay vì bánh tổ lục giác như ong mật. Còn lại, mỗi vùng trên thế giới phát triển những nhánh rất khác nhau.

Đi một vòng các vùng có ong không ngòi đốt

Tên chi chỉ để đọc thêm tài liệu nước ngoài khi cần. Người nuôi không cần thuộc, chỉ cần hiểu rằng hai tổ khác nhau rõ rệt về cỡ ong, cửa tổ hay cách xếp ổ trứng rất có thể là hai loài khác nhau.

Việt Nam đứng ở đâu trong bức tranh này

Nước ta nằm trọn trong vùng Đông Nam Á nhiệt đới, lại trải dài từ bắc xuống nam, có cả đồng bằng nóng ẩm lẫn cao nguyên mát lạnh. Điều đó giải thích vì sao ong dú ở mỗi miền có thể là những loài khác nhau, và vì sao một tổ nuôi tốt ở Nam Bộ chưa chắc ổn khi đem ra vùng núi phía Bắc có mùa đông rét.

Trên thực tế, người nuôi trong nước chủ yếu gặp loài thuộc nhóm Tetragonula, nhỏ, thân sẫm, đàn đông, và một số loài thuộc nhóm Lepidotrigona thân to hơn. Các loài khác cũng có trong tự nhiên nhưng ít khi được nuôi. Muốn đi sâu hơn vào từng loài, đọc các bài trong mục Các loài ong dú.

Người các nước học được gì từ nhau

Thùng nuôi

Từ ống tre, gáo dừa, khúc gỗ khoét, người nuôi khắp nơi dần chuyển sang thùng gỗ chia ngăn để mở kiểm tra mà không phá tổ. Kiểu thùng nhiều tầng chồng lên nhau được dùng ở cả Úc, Brazil lẫn Malaysia.

Tách đàn thay vì bắt tổ

Ở những nơi nghề nuôi đã lâu, người ta không còn đi bắt tổ trong rừng mà nhân bằng cách tách: chia ổ trứng sang thùng mới để đàn con tự nuôi chúa. Cách này giữ được nguồn ong tự nhiên và cho đàn khoẻ hơn.

Mật được giữ lạnh

Mật ong không ngòi đốt ở mọi nơi đều có điểm chung: nhiều nước, vị chua thanh, dễ lên men nếu để nóng. Vì thế người nuôi các nước đều giữ mật trong ngăn mát, giống cách làm ở Việt Nam.

Bắt đầu từ một góc nhỏ của thế giới ấy

Không cần đi xa mới thấy được ong không ngòi đốt sống ra sao. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi đàn trong thùng gỗ, nhân bằng cách tách, và có tổ ong dú giống, mật ong dú, sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật. Xem thông tin chung tại ongquy.com. Ai muốn tận mắt xem ruột một thùng ong dú, so cỡ ong, kiểu cửa tổ với những gì đọc được về ong các nước, có thể đặt tour học thực hành tại trại. Trước khi mua tổ, đọc thêm mục Đánh giá tổ giống để biết nhìn tổ thế nào.

Câu hỏi thường gặp