Thế giới ong dú: phân biệt các loài bằng mắt thường

Gọi chung là ong dú, nhưng thật ra đó là cả một thế giới gồm nhiều loài ong không ngòi đốt, khác nhau về cỡ, màu, cách làm tổ và cả tính nết. Người mới vào nghề thường nghĩ ong dú nào cũng như nhau, cho tới khi đứng trước hai cái thùng và thấy hai đàn ong chẳng giống gì nhau.

Bài này là tấm bản đồ sơ bộ: chia các loài thường gặp thành vài nhóm nhìn được bằng mắt, giải thích vì sao có lúc cùng một loài mà trông như hai, và chỉ cách tự tập mắt cho quen.

Ong dú là một họ hàng đông đúc

Trên thế giới, ong không ngòi đốt sống ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, với rất nhiều loài. Ở Việt Nam, các tài liệu phân loại xếp chúng vào nhiều chi khác nhau; nhóm nhỏ, thân sẫm thuộc chi Tetragonula là nhóm quen thuộc nhất với người nuôi thùng. Những loài khác thường gặp hơn ở rừng, vùng đồi, hoặc chỉ có ở một số địa phương.

Điểm chung của cả họ: ngòi đốt đã thoái hóa nên không đốt được, làm tổ trong hốc kín như bọng cây, khe đá, hốc tường, trữ mật và phấn trong những bầu sáp trộn nhựa cây, và ra vào tổ qua một lối nhỏ thường có ống nhựa.

Ba nhóm nhìn được bằng mắt thường

Bảng này chỉ là cách chia thô để định hướng. Trong mỗi nhóm có nhiều loài, và ranh giới giữa các nhóm đôi khi mờ, đặc biệt giữa nhóm sẫm và nhóm nâu.

Vì sao cùng một loài mà trông như hai

• Tuổi ong. Ong non mới nở màu nhạt hơn, vài ngày sau mới sẫm dần. Nhìn vào lúc ong non tập bay dễ tưởng có loài lạ.
• Phấn bám. Ong đi lấy phấn về có thể phủ màu vàng, cam, trắng lên thân và chân, nhìn lốm đốm khác thường.
• Ánh sáng. Dưới bóng râm, mọi con ong đều đen. Dưới nắng xiên buổi sáng mới thấy ánh nâu, ánh vàng của thân.
• Ống cửa theo mùa. Đàn kéo dài, thu hẹp hoặc trám lại ống theo mưa nắng, nên cửa tổ đổi dạng mà loài vẫn thế.

Tập mắt: bài tập ba buổi sáng

1. Buổi thứ nhất: Chỉ nhìn một tổ. Ghi cỡ ong so với hạt gạo, màu dưới nắng, kiểu ống. Chụp một ảnh cận cửa.
2. Buổi thứ hai: Nhìn tổ đó cùng một tổ khác đặt gần. Ghi những gì khác nhau, kể cả nhịp bay vào.
3. Buổi thứ ba: Đổi giờ xem, sớm hơn hoặc muộn hơn. Ghi những gì vẫn giữ nguyên. Thứ giữ nguyên qua ba buổi là đặc điểm của loài.

Làm vài lần như vậy, mắt sẽ quen tới mức chỉ cần lướt qua một dãy thùng là biết thùng nào khác nhóm. Ai muốn đọc riêng về từng nhóm có thể vào mục Các loài ong dú.

Biết nhóm loài để làm gì

Biết nhóm giúp chọn cỡ thùng cho hợp, đoán được tốc độ đàn lớn để lên lịch tách, và quan trọng nhất là khi mua tổ giống, mình biết đang mua cái gì. Đặc điểm nhóm cũng liên quan tới mật: mật ong dú nói chung chua thanh, loãng, nhiều nước hơn mật ong thường, nên cất ngăn mát tủ lạnh; vị và màu thay đổi theo loài và theo nguồn hoa quanh trại. Phần chọn tổ chi tiết nằm ở mục Đánh giá tổ giống.

Muốn tận mắt thấy nhiều loài

Đọc bao nhiêu cũng không bằng một buổi đứng trước dãy thùng có người chỉ. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tour tham quan và học thực hành, nơi có thể so các đàn ngay tại chỗ, xem cách mở thùng và cách tách đàn. Trại cũng có tổ giống, mật ong dú, son dưỡng môi làm từ sáp ong dú và hộp quà mật, giới thiệu ở ongquy.com.

Câu hỏi thường gặp