Chúa ong dú khác chúa ong mật thế nào: 4 hiểu lầm

Ai từng nuôi ong mật rồi chuyển sang ong dú thường mang theo cả một bộ thói quen: đi tìm chúa, cắt ô chúa thừa, mua chúa mới về thay, chờ đàn chia rồi đem thùng ra hứng. Với ong dú, gần như thói quen nào trong số đó cũng sai chỗ. Lý do nằm ở chỗ con chúa và cách sinh sản của hai nhóm ong này khác nhau từ gốc.

Trên thế giới, ong dú có mặt ở khắp vùng nhiệt đới, từ Đông Nam Á tới châu Mỹ và châu Phi, với rất nhiều loài. Dù khác nhau về kích thước hay kiểu tổ, chúng chung một lối sinh sản riêng mà người nuôi cần nắm trước khi chọn tổ.

Đặt cạnh nhau: chúa ong mật và chúa ong dú

Hiểu lầm 1: phải nhìn thấy chúa mới yên tâm

Tổ ong dú có cấu trúc chằng chịt: bánh nhộng ở giữa, bọc bởi lớp màng sáp mỏng, quanh đó là các bình mật và bình phấn. Muốn tìm chúa phải bóc lớp màng, lật bánh, mà mỗi lần như vậy đàn mất mấy ngày để sửa lại. Người nuôi ong dú có kinh nghiệm hầu như không tìm chúa. Họ nhìn cửa tổ: có ong non tập bay, có ong mang phấn về, có nhựa mới đắp miệng ống là đủ biết chúa đang đẻ.

Hiểu lầm 2: đàn sẽ tự chia và bay đi

Ở ong mật, mùa chia đàn là lúc cả đám ong cùng chúa già ào ra khỏi thùng. Ong dú không như vậy. Khi đàn đủ mạnh và tìm được chỗ làm tổ mới gần đó, ong thợ bắt đầu đi qua đi lại, mang sáp, nhựa và thức ăn sang dựng dần. Khi tổ mới đã có hình hài, một chúa tơ mới chuyển sang, bay đi giao phối rồi về ở hẳn. Tổ mẹ vẫn còn nguyên chúa già. Quá trình này có thể kéo dài nhiều ngày, nhiều tuần, và đàn mới vẫn còn nhờ tổ mẹ một thời gian.

Vì vậy, nuôi ong dú không có cảnh đứng chờ hứng đàn. Người nuôi chủ động tách tổ thay cho quá trình tự nhiên ấy.

Hiểu lầm 3: thay chúa là cách cứu đàn yếu

Với ong mật, đàn yếu thường được thay chúa trẻ. Với ong dú, không có nguồn chúa rời để mua, và việc đưa một con chúa lạ vào tổ khác rất khó thành. Đàn mất chúa sẽ tự nuôi chúa mới nếu còn trứng hoặc ấu trùng non; nếu không còn thì người nuôi ghép phần quân còn lại vào một đàn khoẻ. Đàn yếu mà vẫn còn chúa thì lý do thường nằm ở thức ăn, chỗ đặt tổ hay kiến, chứ ít khi do chúa.

Hiểu lầm 4: tổ to là tổ có chúa tốt

Thùng to, bình mật nhiều chưa chắc nói được gì về chúa. Một đàn có thể còn nhiều mật dự trữ nhưng chúa đã mất từ lâu, quân đang già dần. Muốn đánh giá, nhìn vào bánh nhộng: bánh còn ô mới màu sáng, có trứng và ấu trùng ở mép là chúa đang làm việc. Khi chọn tổ, đây là tiêu chí nên xem trước tiên — mục Đánh giá tổ giống có hướng dẫn kỹ hơn.

Áp dụng khi chọn tổ ong dú

1. Đứng xem cửa tổ khoảng mười lăm phút vào lúc nắng, đếm sơ ong ra vào và để ý ong non.
2. Hỏi người bán tổ được tách bao lâu rồi; tổ vừa tách còn chưa chắc đã có chúa đẻ.
3. Nếu được mở, xin xem mép bánh nhộng có ô mới, ô sáng màu hay không.
4. Đừng chấm điểm tổ theo việc người bán chỉ được con chúa — tổ bị lục để tìm chúa còn mệt hơn.

Muốn biết thêm từng loài ong dú khác nhau ra sao về hình dáng và kiểu tổ, xem mục Các loài ong dú.

Bắt đầu từ một tổ giống đáng tin

Người chuyển từ ong mật sang thường học nhanh nhất khi có một tổ khoẻ để quan sát mỗi ngày. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống nhân bằng cách tách, cùng mật ong dú, hộp quà mật và son dưỡng môi từ sáp ong dú — xem tại ongquy.com. Nếu đã có vài tổ và muốn ghi lại ngày tách, ngày thấy ong non, app quản lý trại ong giúp theo dõi từng đàn khỏi nhớ nhầm.

Câu hỏi thường gặp