Đa dạng nguồn giống ong dú: giữa các loài và trong loài

Nhiều người mới vào nghề nghĩ ong dú là một loài duy nhất. Thực ra «ong dú» là tên gọi chung cho cả một nhóm ong không ngòi đốt, ở Việt Nam có nhiều loài khác nhau về kích thước, màu thân, kiểu cửa tổ và tính nết. Hiểu điều này là bước đầu để hiểu chuyện đa dạng nguồn giống, vì đa dạng ở đây có hai tầng: giữa các loài, và bên trong cùng một loài.

Hai tầng đa dạng, hai câu chuyện khác nhau

Hai tầng này không thay thế nhau. Một trại nuôi ba loài nhưng mỗi loài chỉ từ một tổ gốc thì vẫn mỏng ở tầng thứ hai. Một trại chỉ nuôi một loài nhưng có nhiều dòng thì vẫn bền, chỉ là phụ thuộc vào loài đó.

Tầng thứ nhất: nuôi nhiều loài có nên không

Các loài ong dú khác nhau về nhiều mặt. Có loài thân nhỏ, màu tối, đàn đông và khá dễ nuôi trong thùng; có loài thân to hơn, màu sắc khác, cho mật nhiều hơn nhưng khó tính hơn với chỗ đặt tổ. Cửa tổ cũng khác: có loài làm ống cửa ngắn bằng nhựa cây, có loài làm cửa hình phễu dài. Nhịp mạnh yếu trong năm của mỗi loài cũng không trùng nhau.

Với người có kinh nghiệm, nuôi vài loài giúp trại không dồn hết rủi ro vào một chỗ. Nhưng với người mới, nên bắt đầu bằng một loài phổ biến ở vùng mình, nuôi cho vững rồi mới thêm loài khác. Danh sách nhận dạng các loài thường gặp có trong chuyên mục Các loài ong dú.

Những điều không được làm khi trại có nhiều loài

• Không lấy nhộng, ong non của loài này bổ sung cho đàn loài khác.
• Không ghép hai đàn khác loài vào một thùng.
• Không dùng thùng cùng kích cỡ cho mọi loài nếu các loài khác nhau nhiều về độ đông đàn.
• Không đặt cửa tổ hai loài sát nhau, dễ sinh tranh chấp và cướp mật.

Tầng thứ hai: nhiều dòng trong cùng một loài

Đây là tầng mà phần lớn người nuôi bỏ quên. Khi chỉ tách từ một đàn đẹp nhất năm này qua năm khác, cả trại của loài đó dần là con cháu một nhà. Đàn trông vẫn đồng đều, nhưng khi gặp năm mưa dài hay nóng gắt, hoặc thiên địch tăng, nếu dòng ấy chịu kém thì cả loài trong trại cùng sụt. Ở ong nói chung, cận huyết lâu ngày còn có thể làm xuất hiện ong đực bất thường, đàn tốn công nuôi mà không được gì.

Cách giữ tầng này đơn giản:

1. Mỗi loài giữ ít nhất vài đàn mẹ có nguồn gốc khác nhau.
2. Mỗi mùa tách, chia đều giữa các đàn mẹ thay vì dồn vào một đàn.
3. Vài năm một lần, thêm một hai tổ cùng loài từ người nuôi khác ở vùng khí hậu tương tự.
4. Ghi rõ mỗi thùng: loài gì, tách từ thùng nào, ngày nào.

Nhận đúng loài trước khi nói đến dòng

Không ít người mua tổ về rồi mới phát hiện hai thùng tưởng cùng loài lại khác loài, vì nhìn qua thân ong nhỏ đều giống nhau. Vài điểm giúp phân biệt sơ bộ: kích thước và màu thân, hình dạng ống cửa tổ, cách xếp bánh nhộng (xoắn hay thành chùm), hình dạng bầu mật và bầu phấn. Nếu nghi ngờ, chụp ảnh rõ cửa tổ và cấu trúc bên trong để so với người nuôi lâu năm.

Khi mua tổ, hãy hỏi người bán tên loài và tổ được tách từ đâu. Một người bán có nghề sẽ trả lời được ngay. Tiêu chí kiểm tra tổ trước khi nhận được tổng hợp ở mục Đánh giá tổ giống.

Bắt đầu một bộ sưu tập ong dú có nghề

Nếu đang muốn có thêm loài hoặc thêm dòng cho trại, nên chọn nơi nuôi tổ trong thùng, biết rõ nguồn gốc, thay vì tổ bắt từ rừng. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi và tách đàn trong thùng, ngoài tổ giống còn có mật ong dú, son dưỡng môi từ sáp ong dú và hộp quà mật. Có thể xem tại ongquy.com. Ai muốn tận mắt so sánh các loài, xem cấu trúc tổ từng loài trước khi chọn, có thể đăng ký tham quan và học thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp