Cerumen, batumen: từ điển vật liệu tổ ong dú

Ong dú thuộc nhóm ong không ngòi đốt, có mặt ở hầu hết vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới: Đông Nam Á, Nam Á, châu Phi, Trung và Nam Mỹ, bắc Úc. Loài khác nhau, tổ khác nhau, nhưng gần như loài nào cũng có chung một nét: chúng không xây tổ bằng sáp thuần mà bằng sáp pha nhựa cây. Hiểu đúng mấy cái tên gọi của thứ vật liệu này giúp người nuôi đọc tài liệu nước ngoài không bị lẫn, và nói chuyện với người mua cho rõ ràng.

Một tổ ong dú gồm những lớp vật liệu nào

Nếu cắt ngang một tổ ong dú trong hốc cây, sẽ thấy vật liệu được dùng theo từng lớp, mỗi lớp một việc. Tài liệu quốc tế đặt tên riêng cho từng phần:

Sáp ong dú khác sáp ong mật ở đâu

Ong mật xây bánh tổ lục giác bằng sáp gần như tinh khiết, màu trắng ngà khi mới làm. Ong dú cũng tiết sáp nhưng ít hơn nhiều, nên chúng trộn với nhựa cây để có đủ vật liệu. Kết quả là sáp ong dú:

• sẫm màu hơn, từ vàng nâu tới gần đen tùy nguồn nhựa;
• dẻo, dính tay khi còn mới, cứng dần khi để lâu;
• có mùi nhựa cây rõ, khác mùi sáp ong mật;
• không làm bánh lục giác mà làm bầu tròn và các tấm màng.

Vì thành phần thay đổi theo cây quanh tổ, sáp ong dú ở mỗi vùng mỗi khác. Tổ ở rừng thông có mùi nhựa thông, tổ ở vườn xoài có mùi khác hẳn. Đây là chỗ thú vị khi so sánh tổ giữa các nơi trên thế giới: cùng một kiểu vật liệu, nhưng mỗi vùng mang dấu ấn cây cối riêng.

Keo ong, sáp ong dú và geopropolis

Ba chữ hay bị dùng lẫn nhau:

Keo ong (propolis)

Là nhựa cây đàn mang về và tích lại, chưa trộn nhiều sáp. Ở tổ ong dú, keo thường đọng thành cục, ụ dính trên vách. Người nuôi có thể thu một ít khi vệ sinh thùng.

Sáp ong dú (cerumen)

Là hỗn hợp đã trộn sáp, dùng để xây. Khi thu, người ta thường nấu lọc để lấy phần sáp dùng làm son dưỡng, nến hoặc bôi thùng mới.

Geopropolis

Là nhựa trộn thêm đất sét hoặc cát. Một số loài dùng nhiều thứ này ở lớp trám ngoài cùng. Nếu thấy lớp vách sần, nặng, màu đất, thì nhiều khả năng đó là geopropolis.

Vì sao ong dú khắp thế giới đều chuộng nhựa cây

Các nhà nghiên cứu ong không ngòi đốt hay giải thích bằng mấy lý do chung. Nhựa cây dính, nên kiến và côn trùng nhỏ khó bò qua — rất quan trọng với loài không có ngòi để tự vệ. Nhựa không thấm nước, giúp tổ khô ráo trong khí hậu mưa nhiều. Nhựa cũng cứng hơn sáp, chịu được nhiệt độ cao vùng nhiệt đới mà không chảy mềm. Cuối cùng, ong dú tiết sáp ít, nên nhựa là cách tiết kiệm sức.

Đó cũng là lý do người nuôi ở bất cứ đâu đều khuyên giống nhau: hạn chế mở thùng, vì mỗi lần mở là phá lớp vật liệu đàn đã tốn công làm. Muốn biết thêm về sự khác nhau giữa các loài, xem mục Các loài ong dú trên trang.

Người nuôi cần nhớ gì từ chuyện tên gọi

• Khi mua bán, nói rõ là đang bán sáp đã lọc, keo ong hay vật liệu tổ thô, tránh hiểu lầm.
• Đọc tài liệu nước ngoài, thấy chữ cerumen hay batumen là biết đang nói tới phần nào của tổ.
• Đừng đánh giá một đàn chỉ qua màu sáp; màu phụ thuộc cây hơn là phụ thuộc chất lượng đàn.
• Không gán công dụng chữa bệnh cho sáp hay keo ong dú; đó là vật liệu tự nhiên, dùng cho đúng việc của nó.

Sáp ong dú dùng vào việc gì

Ở Việt Nam, sáp ong dú sau khi lọc sạch thường được dùng để bôi thùng mới giúp đàn quen mùi, hoặc làm các sản phẩm thủ công như son dưỡng môi. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi ong dú thùng, có mật ong dú, tổ giống và một số sản phẩm từ sáp ong dú — xem tại ongquy.com nếu muốn tận tay cầm thử thứ vật liệu mà bài này nói tới.

Câu hỏi thường gặp