Nghề ong dú mười năm tới: bài học từ thế giới

Ong dú không phải chuyện riêng của Việt Nam. Ở khắp vùng nhiệt đới, từ Đông Nam Á sang Úc, từ Mexico xuống Brazil, có hàng trăm loài ong không ngòi đốt, và ở nhiều nơi người ta đã nuôi chúng từ rất lâu. Muốn đoán nghề nuôi ong dú ở ta mười năm nữa sẽ đi đâu, cách hay nhất là nhìn xem những nơi đi trước đã gặp gì.

Bài này không kể chuyện xa xôi cho vui. Mỗi nơi được nhắc tới đều gắn với một bài học người nuôi ở Việt Nam dùng được ngay trong việc nhân đàn.

Trung Mỹ: một nghề cổ suýt mất

Người Maya ở bán đảo Yucatán đã nuôi một loài ong không ngòi trong khúc gỗ rỗng, treo dưới mái hiên, từ hàng trăm năm trước. Mật dùng trong đời sống và cả trong nghi lễ. Thế nhưng qua thời gian, rừng bị chặt, nhà nuôi ít dần, lớp trẻ không theo nghề, và số đàn nuôi giảm mạnh. Ngày nay ở đó có nhiều nhóm đang cố khôi phục lại nghề.

Bài học: nghề nuôi ong không ngòi có thể biến mất mà không cần dịch bệnh nào, chỉ cần mất chỗ sống và mất người nối nghề. Ở Việt Nam, giữ cây già, bờ rào nhiều hoa quanh nhà và truyền nghề cho con cháu có ý nghĩa không kém kỹ thuật.

Úc: thùng chuẩn để tách đàn nhẹ tay

Ở Úc, nuôi ong không ngòi bản địa phổ biến ở vùng ấm phía đông. Điểm đáng học nhất là cách người ta làm thùng: thùng gỗ chia hai hoặc ba tầng chồng lên nhau, đàn xây tổ kéo dài qua các tầng. Khi đàn đủ mạnh, chỉ việc tách các tầng ra, mỗi nửa mang theo một phần bánh nhộng, rồi ghép với tầng trống. Đàn không ong chúa sẽ tự nuôi chúa mới.

Bài học: thùng chuẩn giúp tách đàn ít xé tổ, ít chảy mật, ít mời kiến và ruồi tới. Ở ta, nhiều người vẫn nuôi trong khúc gỗ, chum, hộp đủ kiểu, nên mỗi lần tách là một lần «mổ». Chuyển dần sang thùng có thể tách đôi là hướng đi đáng làm trong vài năm tới. Cách tách cụ thể xem ở mục Nhân đàn.

Nam Mỹ: khi nhà nước bắt đầu để ý

Brazil có rất nhiều loài ong không ngòi, và nghề nuôi lớn tới mức đã có quy định riêng: đàn nào được nuôi, vận chuyển đàn giữa các vùng ra sao, lấy đàn từ tự nhiên khi nào thì được phép. Lý do là người ta lo những loài chuyển tới vùng không phải quê của nó sẽ lấn hoặc lai với đàn bản địa.

Bài học: chở tổ ong dú từ đầu này sang đầu kia đất nước tưởng vô hại nhưng không phải. Mỗi vùng ở Việt Nam có loài, dòng hợp riêng. Trước khi mua tổ ở xa, nên tìm hiểu loài đó vốn có ở vùng mình hay không, xem thêm ở mục Các loài ong dú.

So sánh ngắn: ta đang đứng ở đâu

Mười năm tới, người nuôi Việt Nam có thể làm gì

1. Thử một mẫu thùng tách được cho vài đàn, so với cách nuôi cũ qua một vòng mùa.
2. Chỉ nhân bằng tách đàn, không mua, không bán tổ cưa từ rừng.
3. Ưu tiên giống của vùng mình, hạn chế chở tổ quá xa.
4. Ghi lại kinh nghiệm theo mùa và chia sẻ, vì tài liệu về ong dú ở ta còn rất ít.

Muốn tận mắt xem một trại nuôi bài bản

Đọc về Úc hay Brazil thì xa, nhưng xem một trại ong dú nuôi bằng thùng, tách đàn đều đặn ngay trong nước thì gần. Tour tham quan, thực hành tại trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh cho người mới xem tận tay cách mở thùng, nhận biết đàn khỏe, tách đàn. Trại cũng có tổ giống, mật ong dú và các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật tại ongquy.com.

Câu hỏi thường gặp