Thế giới ong dú: loài nào nuôi được trong thùng

Ong không ngòi đốt không phải chuyện riêng của Việt Nam. Chúng sống khắp vùng nhiệt đới, từ Trung Mỹ qua châu Phi tới Đông Nam Á và Úc, và ở mỗi nơi, con người đều tìm ra vài loài chịu sống trong hộp do mình làm. Người Maya xưa nuôi một loài ong không ngòi đốt trong khúc gỗ khoét rỗng; ở Úc ngày nay, người ta nuôi ong đen nhỏ trong hộp gỗ ngay sân vườn thành phố. Điểm chung: trong rất nhiều loài, chỉ một số ít được nuôi.

Việt Nam cũng vậy. Bài này dựng một tấm «bản đồ nhóm» theo cách các loài làm tổ, để thấy vì sao nhóm này vào thùng được mà nhóm kia thì không.

Vì sao cách làm tổ quyết định tất cả

Thùng nuôi ong dú về bản chất là một hốc gỗ nhân tạo. Loài nào vốn quen sống trong hốc kín, khô, có một cửa ra vào, thì thùng chỉ là một hốc mới. Loài nào quen sống trong đất ẩm, trong lòng tổ mối, hoặc làm tổ lộ thiên, thì hộp gỗ là một môi trường hoàn toàn xa lạ. Đó là lý do người nuôi ở nhiều nước khác nhau, không hề trao đổi kinh nghiệm, lại cùng chọn những loài làm tổ trong hốc cây.

Bốn nhóm theo kiểu làm tổ

Nhóm làm tổ trong hốc cây, vách tường

Đây là nhóm quen thuộc nhất ở vườn nhà Việt Nam: tổ trong thân cây già, kẽ tường gạch, cột gỗ, ống tre. Thân nhỏ, thường màu đen hoặc đen ánh nâu, đàn đủ đông. Phần lớn ong dú đang nuôi trong thùng ở các vùng thuộc nhóm này.

Nhóm có ống cửa tổ đặc biệt

Một số loài đắp ống cửa dài, loe hoặc có hình dạng rất riêng, nhìn là nhận ra. Vài loài trong nhóm này cũng làm tổ trong hốc cây và có người nuôi được, nhưng kinh nghiệm chưa phổ biến bằng nhóm trên, nên người mới chưa nên bắt đầu từ đây.

Nhóm làm tổ dưới đất hoặc trong ụ mối

Những loài này chọn chỗ ở rất đặc thù. Đưa vào thùng gần như chắc chắn thất bại, vì không tái tạo được độ ẩm và cấu trúc của lòng đất hay tổ mối.

Nhóm cực nhỏ, đàn thưa

Có loài nhỏ tới mức khó thấy từng con, đàn ít ong, sản lượng mật rất thấp. Nuôi được về mặt lý thuyết nhưng gần như không đáng công.

Ảnh và mô tả từng nhóm có thêm ở chuyên mục Các loài ong dú.

Cùng một nhóm, khác nhau theo vùng

Ở Việt Nam, «ong dú thân nhỏ đen» không phải một loài duy nhất. Miền Nam, miền Trung, Tây Nguyên và miền Bắc mỗi nơi có loài hoặc dòng quen khí hậu của mình: nơi chịu mưa dầm, nơi chịu nắng gió, nơi chịu đêm lạnh. Vì thế lời khuyên chung nhất vẫn là hỏi xem người trong vùng đang nuôi loài gì, và lấy giống từ trại có khí hậu gần với vườn mình.

Đừng thử bằng tổ hoang

Người tò mò hay muốn «thử nuôi» một tổ lạ bắt gặp ngoài rừng hoặc ven suối. Ngoài chuyện loài đó có thể thuộc nhóm không nuôi được, việc đục tổ còn phá huỷ đàn và làm giảm nguồn giống tự nhiên. Muốn có thêm đàn thì nhân bằng cách tách từ đàn đang nuôi khoẻ. Cách tách và thời điểm hợp lý có ở chuyên mục Nhân đàn.

Bắt đầu từ đâu

Với người mới, cách ít rủi ro nhất là xem tận mắt một trại đang nuôi nhóm thân nhỏ đen trong thùng, rồi mới quyết định. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú, các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật, giới thiệu ở ongquy.com. Trại cũng mở tour tham quan và học thực hành cho ai muốn tận tay mở thùng, xem bánh ấu trùng và bầu mật trước khi nuôi.

Câu hỏi thường gặp