Sinh học thế giới ong dú: điểm chung, điểm riêng

Ở Việt Nam người ta gọi chung là ong dú, ong muỗi, ong đen, ong zú. Nhưng nhìn rộng ra, đây là một nhóm rất lớn: ong không ngòi đốt sống khắp vùng nhiệt đới, từ Đông Nam Á, Nam Á, châu Úc cho tới Trung và Nam Mỹ, châu Phi. Có hàng trăm loài, to nhỏ, hiền dữ, mật nhiều mật ít khác nhau.

Biết mình đang nuôi một thành viên trong họ hàng đó giúp người nuôi làm hai việc: tin vào những điều đúng với cả nhóm, và cẩn thận với những điều chỉ đúng cho một vài loài. Phần lớn lời khuyên sai trên mạng xuất phát từ việc trộn lẫn hai loại kiến thức này.

Những điều đúng với gần như mọi loài ong dú

Dù sống ở rừng Amazon hay vườn chuối miền Tây, các loài ong dú có chung một bộ khung sinh học. Đây là những thứ người nuôi có thể yên tâm áp dụng:

• Không có ngòi đốt dùng được. Chúng tự vệ bằng cách cắn, bu vào, dính nhựa. Người nuôi không cần đồ bảo hộ, nhưng đàn rất dễ bị kiến và côn trùng khác tấn công.
• Chúa là trung tâm, và không bay nữa sau khi giao phối. Muốn có đàn mới phải tách, không chờ chia đàn tự nhiên kiểu ong mật.
• Kho chứa là bầu. Mật và phấn được cất trong những bầu tròn bằng hỗn hợp sáp và nhựa cây, tách riêng khỏi khu nuôi con.
• Ô ấu trùng được đổ thức ăn rồi niêm kín. Không có chuyện cho ăn từng bữa, nên không cần mở thùng để “chăm” con.
• Nhựa cây là vật liệu sống còn. Đàn dùng nhựa để xây, trét khe, làm cửa và chống kẻ thù.

Những điều khác theo từng loài

Đây là chỗ người nuôi phải tự quan sát đàn của mình, đừng mượn nguyên kinh nghiệm của người nuôi loài khác.

Một ví dụ dễ thấy: có loài làm bánh ong non thành tầng xoắn, có loài làm thành chùm rời. Ai quen tách loài tầng phẳng mà cắt kiểu đó vào đàn chùm thì dễ làm vỡ nhiều ô. Muốn nhận mặt các loài hay gặp ở Việt Nam, xem mục Các loài ong dú.

Cửa tổ là tấm căn cước dễ đọc nhất

Không cần kính lúp, chỉ nhìn cửa tổ là đã đoán được khá nhiều. Hình dạng ống cửa thường ổn định theo loài, nên đây là cách nhận diện bước đầu tốt nhất khi đi xem tổ. Ngoài ra cửa tổ còn cho biết sức đàn:

1. Đứng cách vài bước vào buổi sáng nắng ráo, đếm nhẩm nhịp ong ra vào trong vài phút.
2. Xem có ong mang phấn ở chân sau hay không. Có phấn về là đàn đang nuôi con.
3. Nhìn miệng ống có được trét mới, sạch, có ong canh đứng sẵn không.
4. Để ý ong chết dưới cửa tổ hay kiến bu quanh, đó là dấu hiệu đàn đang gặp chuyện.

Chọn tổ: bắt đầu từ loài, rồi mới tới đàn

Người mua tổ thường chỉ hỏi đàn có đông không. Câu hỏi nên đến trước là: loài này có hợp với nơi mình ở không. Loài nhỏ, mỏng manh cần chỗ đặt kín gió hơn. Loài hiền hợp với nhà phố, sân thượng có che. Loài bay xa hơn một chút hợp vườn rộng. Sau khi chọn đúng loài, mới so đến sức đàn, độ tươi của bánh ong non và lượng bầu dự trữ. Các tiêu chí này được nói kỹ trong mục Đánh giá tổ giống.

Muốn tận mắt so các loài

Hình ảnh trên mạng khó cho thấy cảm giác thật của từng loài, từ tiếng vo ve, mùi nhựa đến tính khí của đàn. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ giống đã tách sẵn, mật ong dú, hộp quà mật và sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi; ai muốn so tận mắt cửa tổ, bầu mật và cách đàn phản ứng khi mở thùng có thể ghé theo dạng tour học thực hành tại trại trước khi quyết định nuôi loài nào.

Câu hỏi thường gặp