Giữ nghề nuôi ong dú trong vùng: biết loài quanh mình

Đi một vòng quanh xóm vào buổi trưa nắng, nhìn kỹ hốc tường, gốc cây, ống tre cũ, có khi thấy hai ba kiểu cửa tổ ong dú khác nhau: cái thì loe ra như cái phễu sáp, cái thì chỉ là một lỗ nhỏ có viền nhựa cây, ong ra vào cũng to nhỏ, đậm nhạt khác nhau. Một vùng hiếm khi chỉ có một loài ong dú.

Chuyện giữ nghề nuôi ong dú trong một vùng vì thế không chỉ là giữ người nuôi, mà còn là giữ được hiểu biết về những loài đang sống quanh mình: loài nào hợp để nuôi, loài nào nên để yên ngoài tự nhiên, và chỗ làm tổ của chúng nằm ở đâu.

Một vùng, nhiều loài ong dú

Ong dú là tên gọi chung cho nhóm ong không ngòi đốt. Ở Đông Nam Á có nhiều chi và loài, như các nhóm thường được nhắc tới là Tetragonula hay Lepidotrigona, mỗi nhóm lại có nhiều loài. Người nuôi không cần thuộc tên khoa học, nhưng cần biết rằng hai đàn trông "na ná" có thể là hai loài khác nhau, với tính nết khác nhau.

Loài khác nhau thì kích thước tổ, cách xây bọc mật, độ hiền dữ khi mở thùng và sức chịu nóng lạnh cũng khác. Người mới mua tổ mà không biết điều này dễ so sánh lệch: thấy đàn nhà mình ít mật hơn nhà bên cạnh rồi nghĩ mình nuôi dở, trong khi thật ra là hai loài khác nhau.

Muốn xem mô tả từng nhóm loài, đọc thêm ở chuyên mục Các loài ong dú.

Lập bảng nhận dạng loài của vùng mình

Không cần kính hiển vi. Chỉ cần vài người nuôi trong vùng cùng ghi lại những gì nhìn được bằng mắt, theo một mẫu chung:

Kèm ảnh chụp cửa tổ và con ong đậu trên tay, bảng này sau vài mùa trở thành tài liệu quý mà sách vở chung chung không thay được.

Loài nào nên nuôi, loài nào nên để yên

Không phải loài ong dú nào cũng hợp nuôi trong thùng. Có loài đàn nhỏ, có loài khó chuyển sang thùng, có loài hay bỏ tổ khi bị động. Nguyên tắc an toàn cho người trong vùng:

• Ưu tiên loài đã có người trong vùng nuôi ổn định qua nhiều mùa.
• Với loài lạ, chỉ quan sát và ghi chép, không cố đưa vào thùng.
• Không bắt tổ hoang của bất kỳ loài nào; muốn có đàn thì nhận đàn tách từ người nuôi.
• Khi mua tổ, hỏi rõ loài gì và so với bảng nhận dạng của vùng.

Mua nhầm loài là một trong những lỗi hay gặp, chuyên mục Sai lầm khi mua có nói kỹ hơn.

Giữ chỗ làm tổ tự nhiên quanh xóm

Ong dú hoang cần hốc để ở: thân cây già có lỗ rỗng, bờ tường gạch cũ, cột tre mục, gốc cây ven bờ ruộng. Khi xóm làng chặt cây già, trát kín tường, đốt bờ bụi, chỗ ở của ong hoang mất dần. Ong hoang ít đi thì nguồn gen của cả vùng hẹp lại, đàn nuôi trong thùng cũng chịu thiệt về lâu dài.

1. Để lại vài cây già có hốc ở góc vườn, ven bờ rào.
2. Trồng xen cây có hoa nở rải rác quanh năm thay vì chỉ một loại cây.
3. Không đốt bờ bụi khi đang có tổ hoang trong đó.
4. Báo nhau khi thấy tổ hoang, để mọi người cùng biết và cùng giữ.

Truyền cách nhận loài cho lớp sau

Người lớn tuổi trong vùng thường nhận ra loài chỉ qua tiếng bay hay mùi tổ. Kiểu hiểu biết này mất rất nhanh nếu không ai ghi lại. Một buổi đi quanh xóm cùng con cháu, chỉ cho chúng từng hốc tổ, từng loại cửa, là cách truyền nghề nhẹ nhàng mà hiệu quả. Trẻ nhớ được loài ong quanh nhà thì sau này ít ai trong số đó đi phá tổ hoang.

Bắt đầu nuôi với loài đã quen

Với người muốn bắt đầu, cách chắc nhất là nuôi loài đã được nuôi ổn lâu năm. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú, sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật; người mua tổ có thể hỏi kỹ loài và cách chăm trước khi nhận. Người đã nuôi vài loài khác nhau có thể dùng app quản lý trại ong để ghi riêng từng đàn theo loài, so sánh qua các mùa.

Câu hỏi thường gặp