Vì sao tổ ong dú hoang hiếm dần: đi tìm từng hốc

Ong mật xây được tổ treo lơ lửng trên cành. Ong dú thì không. Mọi loài ong dú đều phải tìm một cái hốc có sẵn, kín gió, khô ráo, rồi mới xây bọng trứng và bầu mật bên trong. Nói cách khác, số tổ hoang trong một vùng bị giới hạn bởi số hốc phù hợp ở vùng đó.

Đó là chìa khoá để hiểu vì sao tổ hoang hiếm dần. Thay vì kể nguyên nhân chung chung, bài này đi qua từng kiểu hốc mà ong dú hay ở, xem chuyện gì đang xảy ra với mỗi kiểu.

Ong dú cần một cái hốc như thế nào

Một hốc tốt có mấy điều kiện: thành dày để giữ nhiệt, miệng nhỏ để dễ canh, đủ rộng để đàn lớn dần, không đọng nước khi mưa. Đàn tìm được hốc như vậy có thể ở rất nhiều năm, tự tách đàn con ra tìm hốc gần đó. Khi trong bán kính bay không còn hốc trống nào, đàn con tách ra không có chỗ đậu và chết.

Vì vậy, một vùng mất hốc thì không chỉ mất các tổ đang có, mà còn mất khả năng sinh tổ mới.

Bốn kiểu hốc và chuyện đang xảy ra

Hốc thân cây già

Đây là nhà kinh điển của ong dú: thân xoài, me, gáo, dầu, sao đã rỗng ruột một phần. Cây già thường bị đốn vì sợ đổ, vì lấy gỗ hoặc vì lấy đất trồng cây mới. Vườn tạp chuyển sang vườn chuyên canh cây non thì gần như không còn hốc nào.

Khe tường gạch, cột gỗ nhà cũ

Nhà gạch cũ, tường xây vữa vôi có nhiều khe rỗng. Ong dú vào ở rất hay. Nhà mới bằng bê tông, tường trát kín, cửa nhôm kính thì không còn kẽ hở nào cho ong.

Bờ đất, vách đất

Một số loài làm tổ trong lòng đất, ở bờ ruộng cao, vách mương, gò mối cũ. Bờ đất bị san, kè bê tông hoặc cày xới hằng năm thì những tổ này mất trước tiên.

Đốt tre, hàng rào gỗ

Ống tre khô, cọc rào gỗ, cột chuồng là nơi trú tạm của các đàn nhỏ. Hàng rào tre đang được thay bằng lưới thép và tường, nên kiểu hốc này cũng dần biến mất.

Bảng tóm lại theo kiểu hốc

Ngoài hốc, còn những gì kéo đàn hoang đi xuống

• Hoa nền ít đi: cây bụi, cỏ hoa ven đường, ven mương bị phát sạch, đàn hoang không có ai cho ăn nên thiếu là đói.
• Thuốc phun: đàn hoang nằm giữa ruộng vườn mà không ai che chắn.
• Đục tổ để bắt: mỗi tổ bị đục là mất một đàn và mất luôn cái hốc, vì hốc bị phá.

Mỗi loài thưa đi một kiểu

Trong thế giới ong dú, có loài dễ tính, ở được trong ống tre, hộp gỗ, khe nhỏ; có loài kén, chỉ ở hốc cây lớn hoặc trong lòng đất. Loài dễ tính vẫn còn gặp quanh nhà; loài kén thì thưa đi nhanh nhất, vì loại hốc chúng cần biến mất trước. Muốn biết loài nào hay ở đâu, đọc thêm chuyên mục Các loài ong dú.

Muốn có tổ mà không lấy của tự nhiên

Hiểu chuyện hốc rồi thì sẽ thấy vì sao không nên mua khúc cây có tổ bắt về: đã mất một hốc, đàn lại dễ vỡ. Lựa chọn hợp lý là tổ nuôi trong thùng, tách từ đàn khoẻ. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi và tách đàn trong thùng, có tổ ong dú giống, mật ong dú, hộp quà mật và đồ làm từ sáp ong dú như son dưỡng môi. Trước khi chọn, tham khảo cách xem tổ ở chuyên mục Đánh giá tổ giống.

Câu hỏi thường gặp